Drone kullanımı; sosyal medya çekimlerinden reklam prodüksiyonlarına, haritalamadan tarımsal uygulamalara kadar pek çok alanda yaygınlaşmıştır. Ancak bir drone satın almak, cihazı her yerde ve herhangi bir belgeye ihtiyaç duymadan uçurabileceğiniz anlamına gelmez.
Türkiye’de drone kullanımıyla ilgili kurallar, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü tarafından belirlenmektedir. Kullanıcının kayıt ve eğitim yükümlülüğü; drone’un ağırlığına, kullanım amacına ve gerçekleştirilecek uçuşun niteliğine göre değişmektedir.
Halk arasında “drone ehliyeti” olarak bilinen belge, resmî süreçlerde İHA pilot kaydı, İHA pilot sertifikası veya ilgili kategoriye göre pilot lisansı şeklinde ifade edilebilir. Bu nedenle drone ehliyeti zorunluluğu değerlendirilirken yalnızca cihazın modeli değil, ağırlığı ve kullanım amacı da dikkate alınmalıdır.
Drone Ehliyeti Nedir?
Drone ehliyeti, kişinin belirli bir ağırlık kategorisindeki insansız hava aracını kullanabilmek için gerekli eğitimi tamamladığını ve pilotluk koşullarını karşıladığını gösteren belge olarak tanımlanabilir.
Ancak her drone kullanıcısının eğitim sertifikası alması zorunlu değildir. Türkiye’de eğitim zorunluluğu özellikle ticari amaçlı İHA operasyonlarında öne çıkmaktadır.
Bireysel ve hobi amaçlı kullanımlarda eğitim şartı bulunmayan bazı kategoriler olsa da pilot kaydı, cihaz kaydı ve uçuş izni gibi farklı yükümlülükler devam edebilir.
Bu nedenle “Drone ehliyeti gerekli mi?” sorusuna yalnızca evet veya hayır şeklinde cevap vermek doğru değildir. Öncelikle şu üç unsur değerlendirilmelidir:
Drone’un azami kalkış ağırlığı,
Uçuşun bireysel veya ticari amaçla yapılması,
Uçuş gerçekleştirilecek bölgenin izin durumu.
Ticari Amaçla Drone Kullananlar İçin Ehliyet Zorunlu mu?
Ticari amaçla İHA0 veya İHA1 kategorisinde drone kullanacak kişilerin, yetkili bir eğitim kuruluşundan eğitim alması gerekmektedir.
SHGM’nin güncel bilgilendirmesine göre ticari kullanımda:
İHA0 kategorisi için 12 saat,
İHA1 kategorisi için 36 saat
eğitim şartı uygulanmaktadır. Bireysel kullanımda ise İHA0 ve İHA1 kategorileri için aynı eğitim zorunluluğu bulunmamaktadır.
Ticari kullanım yalnızca büyük şirketler adına yapılan uçuşları kapsamaz. Drone ile gerçekleştirilen faaliyet karşılığında ücret alınması, müşteriye hizmet sunulması veya işletme adına içerik üretilmesi ticari kullanım kapsamında değerlendirilebilir.
Örneğin aşağıdaki faaliyetleri gerçekleştiren kişilerin ticari İHA pilotluğu şartlarını incelemesi gerekir:
Düğün ve etkinlik çekimi yapanlar,
Gayrimenkul tanıtım videosu hazırlayanlar,
Reklam ve sosyal medya çekimi gerçekleştirenler,
Haritalama ve arazi ölçümü yapanlar,
İnşaat projelerini havadan görüntüleyenler,
Tarımsal analiz ve ilaçlama hizmeti sunanlar,
Çatı, cephe veya enerji hattı kontrolü yapanlar,
Film ve prodüksiyon çalışmalarında drone kullananlar.
Bir işletmenin kendi tanıtım görüntülerini çekmesi de uçuşun niteliğine göre ticari faaliyet olarak değerlendirilebilir. Tereddüt yaşanması hâlinde uçuş öncesinde SHGM’den veya yetkilendirilmiş bir eğitim kuruluşundan bilgi alınmalıdır.
Hobi Amaçlı Drone Kullananlar Ehliyet Almak Zorunda mı?
İHA0 ve İHA1 kategorisindeki drone’ları yalnızca bireysel veya sportif amaçlarla kullanan kişiler için ticari pilotluk eğitimi zorunlu değildir.
SHGM’nin yayımladığı eğitim tablosunda bireysel kullanım için İHA0 ve İHA1 kategorilerinde eğitim gerekliliği “yok” olarak belirtilmektedir. Ancak bu durum, kullanıcının hiçbir kurala tabi olmadığı anlamına gelmez.
Hobi amaçlı uçuş yapan kullanıcıların da:
Pilot kayıt şartını kontrol etmesi,
Drone kayıt işlemini tamamlaması,
Yasak ve sınırlı bölgeleri incelemesi,
Gerekli durumlarda uçuş izni alması,
İnsanların ve yapıların güvenliğini gözetmesi,
Özel hayatın gizliliğine dikkat etmesi
gerekir.
Dolayısıyla ticari eğitim sertifikası gerekmese bile drone uçuşları kayıt ve izin kurallarına tabi olabilir.
500 Gramın Altındaki Drone’larda Ehliyet Gerekli mi?
Türkiye’de pilot ve İHA kayıt yükümlülüğünün belirlenmesinde 500 gram sınırı önemli bir ölçüttür.
SHGM İHA Kayıt Sistemi’nde, 500 gram ve üzerindeki İHA’ları kullanan kişilerin sisteme kayıt olması gerektiği belirtilmektedir. İHA0 sınıfı da 500 gram dâhil olmak üzere 4 kilogramın altındaki hava araçlarını kapsamaktadır.
500 gramın altındaki bir drone için genel İHA0 pilot kayıt ve eğitim şartları aynı şekilde uygulanmayabilir. Ancak cihazın 500 gramdan hafif olması, her yerde serbestçe uçurulabileceği anlamına gelmez.
Ağırlığı ne olursa olsun uçuş sırasında:
Yasak bölgeler,
Havalimanı çevreleri,
Askerî alanlar,
Güvenlik bölgeleri,
Kalabalık alanlar,
Özel mülkler,
Kişisel verilerin ve özel hayatın korunması
gibi kurallar dikkate alınmalıdır.
Ayrıca düşük ağırlıklı bir drone ticari amaçla kullanılacaksa faaliyetin niteliğine göre ek sorumluluklar ortaya çıkabilir. Bu nedenle yalnızca cihaz ağırlığına bakılarak karar verilmemelidir.
İHA0 Ehliyeti Kimler İçin Gereklidir?
İHA0 kategorisi, azami kalkış ağırlığı 500 gram dâhil olmak üzere 4 kilogramın altında olan insansız hava araçlarını kapsar.
Bu kategorideki drone’ları ticari amaçla kullanacak pilotların İHA0 ticari pilot eğitimi alması gerekir. Güncel SHGM bilgilendirmesinde İHA0 ticari eğitim süresi 12 saat olarak belirtilmektedir.
İHA0 belgesine ihtiyaç duyabilecek kişiler arasında şunlar yer alabilir:
Profesyonel fotoğrafçılar,
Video prodüksiyon ekipleri,
Sosyal medya ajansları,
Emlak tanıtım çekimi yapanlar,
Organizasyon ve etkinlik firmaları,
Kurumsal tanıtım videosu hazırlayanlar,
Drone ile ücretli hizmet sunan bireysel kullanıcılar.
Eğitim, SHGM tarafından yetkilendirilmiş bir kuruluş üzerinden alınmalıdır. SHGM, İHA0 ve İHA1 eğitimi vermeye yetkili kurumların listesini İHA Kayıt Sistemi üzerinden yayımlamaktadır.
İHA1 Ehliyeti Kimler İçin Gereklidir?
İHA1 kategorisi, azami kalkış ağırlığı 4 kilogram dâhil olmak üzere 25 kilogramın altında olan insansız hava araçlarını kapsar.
Bu sınıftaki drone’ları ticari amaçla kullanacak kişiler için İHA1 pilotluk eğitimi gerekmektedir. SHGM tarafından açıklanan ticari eğitim süresi 36 saattir.
İHA1 kategorisindeki cihazlar genellikle daha ağır ekipmanların kullanıldığı profesyonel operasyonlarda tercih edilir.
İHA1 belgesi gerektirebilecek çalışma alanları şunlardır:
Sinema ve televizyon prodüksiyonları,
Profesyonel hava fotoğrafçılığı,
Haritalama ve fotogrametri,
İnşaat ve şantiye takibi,
Endüstriyel tesis incelemeleri,
Tarımsal görüntüleme,
Enerji hattı ve güneş paneli kontrolleri,
Termal kamera operasyonları.
Drone’un üzerine kamera, sensör veya başka bir ekipman eklendiğinde toplam kalkış ağırlığı değişebilir. Bu nedenle sınıf belirlenirken yalnızca drone gövdesinin değil, batarya ve faydalı yük dâhil toplam kalkış ağırlığının dikkate alınması gerekir.
İHA2 ve İHA3 Kullanıcıları İçin Kurallar Farklı mı?
İHA sınıfları yalnızca İHA0 ve İHA1’den oluşmaz.
Genel sınıflandırmaya göre:
İHA2, 25 kilogram dâhil olmak üzere 150 kilogramın altındaki,
İHA3 ise 150 kilogram ve üzerindeki
insansız hava araçlarını kapsar.
İHA2 ve İHA3 kategorilerindeki operasyonlarda daha kapsamlı pilot lisansı, sağlık, eğitim, tescil, uçuşa elverişlilik ve operasyonel izin süreçleri uygulanabilir.
Bu kategoriler genellikle bireysel hobi kullanımından ziyade profesyonel, endüstriyel veya özel operasyonlar için kullanılmaktadır. Başvuruların ilgili kategoriye ait güncel SHT-İHA hükümleri doğrultusunda yürütülmesi gerekir.
Kamu Kurumlarında Drone Kullananlar Ehliyet Almalı mı?
Kamu kurumlarının gerçekleştirdiği İHA faaliyetlerinde de kayıt ve yetkilendirme süreçleri bulunmaktadır.
SHGM’nin sıkça sorulan sorular bölümünde, kamu kurumlarının İHA ile ticari faaliyet gerçekleştirip gerçekleştirmemesine bakılmaksızın sistemde “ticari” kayıt oluşturması gerektiği belirtilmektedir.
Bu nedenle belediyeler, üniversiteler, kamu kuruluşları ve diğer resmî kurumlar bünyesinde drone kullanacak pilotların ilgili kayıt, eğitim ve yetkilendirme koşullarını yerine getirmesi gerekebilir.
Kamu kurumu adına yapılan uçuşlarda cihazın sınıfı, operasyonun amacı ve uçuş sahası ayrıca değerlendirilmelidir.
Drone Kayıt Belgesi ile Pilot Ehliyeti Aynı Şey mi?
Drone kayıt belgesi ile pilotluk belgesi aynı işlem değildir.
Drone kaydı, hava aracının İHA Kayıt Sistemi’ne tanımlanmasıdır. Pilot kaydı ise drone’u kullanacak kişinin sisteme kaydedilmesi ve gerekli şartları taşıdığının doğrulanmasıdır.
Ticari pilot eğitimi sertifikası ise kişinin ilgili kategori için gerekli eğitimi tamamladığını gösterir.
Bir drone operasyonunda şu işlemlerin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekebilir:
Kullanıcının pilot kaydı,
İHA’nın cihaz kaydı veya tescili,
Ticari pilot eğitim sertifikası,
İşletme kaydı,
Pilotun işletmeye tanımlanması,
Uçuş izni,
Gerekli sigorta işlemleri.
SHGM’ye göre pilot kaydı bireysel bir işlemdir. Ticari bir işletme bünyesinde görev yapacak pilotun önce kendi kaydını oluşturması, ardından ilgili işletmenin hesabına eklenmesi gerekir.
Drone Ehliyeti Olanlar Her Yerde Uçuş Yapabilir mi?
Drone pilotluk belgesine sahip olmak, her bölgede izinsiz uçuş yapılabileceği anlamına gelmez.
Pilotluk belgesi kişinin eğitim ve yetkinliğiyle ilgilidir. Uçuş izni ise belirli bir konum, tarih, saat ve operasyon için değerlendirilir.
SHGM, serbest uçuş bölgeleri dışında yapılacak operasyonlarda uçuş izni alınması gerekebileceğini belirtmektedir. Uçuş izni başvurusunda bulunabilmek için pilot ve cihaz kayıtlarının tamamlanmış olması gerekir.
Özellikle aşağıdaki bölgelerde uçuş öncesinde güncel kısıtlamalar kontrol edilmelidir:
Havalimanı ve heliport çevreleri,
Askerî tesisler,
Güvenlik bölgeleri,
Ceza infaz kurumları,
Kamu binalarının çevresi,
Yoğun yerleşim alanları,
Kalabalık etkinlik alanları,
NOTAM yayımlanmış bölgeler,
Özel olarak yasaklanmış veya sınırlandırılmış sahalar.
İzin gerekip gerekmediği, SHGM İHA Kayıt Sistemi’ndeki uçuş bölgesi haritası üzerinden kontrol edilmelidir.
Ticari Drone Uçuşlarında Sigorta Zorunlu mu?
Pilotluk eğitimi ve kayıt işlemlerinin yanında sigorta yükümlülüğü de göz önünde bulundurulmalıdır.
SHGM’nin sorumluluk ve sigorta bilgilendirmesine göre tüm İHA sahipleri ve işleticileri, üçüncü şahıslara verebilecekleri zararlardan sorumludur.
Ağırlığına bakılmaksızın ticari faaliyet gerçekleştiren İHA’lar ile 25 kilogramın üzerindeki İHA’lar için ilgili mevzuat kapsamında üçüncü şahıs mali mesuliyet sigortası yaptırılması gerekir. Sigortasız uçuş gerçekleştirilemez.
Bu nedenle ticari drone pilotlarının yalnızca ehliyet ve eğitim şartlarını değil, sigorta yükümlülüklerini de kontrol etmesi önemlidir.
Drone Ehliyeti Hangi Kurumdan Alınır?
İHA0 ve İHA1 ticari pilot eğitimleri, SHGM tarafından yetkilendirilmiş eğitim kuruluşlarından alınmalıdır.
Herhangi bir kurumun verdiği drone eğitimi, otomatik olarak SHGM süreçlerinde geçerli kabul edilmeyebilir. Eğitim kaydı yaptırmadan önce kurumun güncel yetki durumunun SHGM tarafından yayımlanan listeden kontrol edilmesi gerekir.
Eğitim tamamlandıktan sonra pilotun İHA Kayıt Sistemi üzerinden kendi adına kayıt oluşturması ve talep edilen belgeleri sisteme yüklemesi gerekir.
Drone Ehliyeti Olmadan Uçuş Yapılabilir mi?
Bu sorunun cevabı drone’un ağırlığına ve kullanım amacına bağlıdır.
İHA0 veya İHA1 kategorisindeki bir drone yalnızca bireysel amaçlarla kullanılacaksa ticari pilotluk eğitimi zorunlu olmayabilir. Ancak pilot ve cihaz kaydı ile uçuş izni kuralları ayrıca devam edebilir.
Drone ticari amaçla kullanılacaksa ilgili kategoriye uygun eğitimin tamamlanması gerekir.
Özetle:
500 gramın altındaki bireysel kullanımlarda genel pilot kayıt şartı uygulanmayabilir.
500 gram ve üzerindeki drone kullanıcılarının kayıt yükümlülüğünü kontrol etmesi gerekir.
İHA0 ve İHA1 bireysel kullanımında ticari eğitim zorunluluğu bulunmaz.
İHA0 ve İHA1 ticari kullanımında eğitim zorunludur.
Eğitim veya pilot belgesi, uçuş izninin yerine geçmez.
Ticari uçuşlarda sigorta yükümlülüğü doğabilir.
Yasak ve sınırlı bölgelerde ayrıca izin alınması gerekebilir.
Drone Uçurmadan Önce Kontrol Edilmesi Gerekenler
Drone uçuşu öncesinde şu kontroller yapılmalıdır:
Drone’un toplam kalkış ağırlığı belirlenmelidir.
Cihazın hangi İHA sınıfına girdiği kontrol edilmelidir.
Uçuşun bireysel mi yoksa ticari mi olduğu netleştirilmelidir.
Pilot ve cihaz kayıt gereklilikleri tamamlanmalıdır.
Ticari kullanım varsa yetkili eğitim kuruluşundan eğitim alınmalıdır.
Uçuş bölgesi SHGM sistemi üzerinden kontrol edilmelidir.
Gerekli uçuş izinleri alınmalıdır.
Ticari uçuşlarda sigorta şartları incelenmelidir.
Hava koşulları ve çevresel riskler değerlendirilmelidir.
İnsanların güvenliği ve özel hayatın gizliliği korunmalıdır.
Sonuç
Drone ehliyeti zorunluluğu, kullanılan cihazın ağırlığına ve uçuşun amacına göre belirlenmektedir. İHA0 ve İHA1 kategorisindeki cihazları ticari amaçla kullanacak kişilerin, SHGM tarafından yetkilendirilmiş bir eğitim kuruluşundan kendi kategorilerine uygun eğitim alması gerekir.
Bireysel ve hobi amaçlı İHA0 veya İHA1 kullanımında ticari eğitim şartı bulunmasa da pilot kaydı, cihaz kaydı, uçuş izni ve yasak bölge kuralları geçerliliğini koruyabilir.
Ayrıca drone pilotluk belgesine sahip olmak, her yerde serbest uçuş hakkı sağlamaz. Her operasyondan önce uçuş bölgesinin izin durumu kontrol edilmeli, gerekiyorsa SHGM üzerinden başvuru yapılmalıdır.
Not: İHA mevzuatı, başvuru belgeleri ve uçuş izin süreçleri güncellenebilir. İşlem yapmadan önce SHGM İHA Kayıt Sistemi ve yürürlükteki SHT-İHA Talimatı üzerinden güncel koşullar kontrol edilmelidir.
